Tasarım hukukunda yenilik, bir tasarımın tescil korumasına aday sayılıp sayılmayacağını belirleyen başlıca ölçütlerden biridir. Türkiye’de tasarım koruması, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nda düzenlenir. Kanun, tescilli tasarımlar bakımından başvuru veya rüçhan tarihinden önce aynı tasarımın dünyanın herhangi bir yerinde kamuya açıklanmamış bulunmasını arar. Küçük ayrıntı değişiklikleri ise tek başına yenilik için yeterli sayılmaz. Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde önceki tasarımlardan ayrılan bir izlenim bırakması da aranır.
Tasarım sahibi ürünü başvurudan önce fuarda sergilemiş, satışa çıkarmış ya da internet ortamında paylaşmışsa her açıklama doğrudan hak kaybı doğurmaz. 12 aylık hoşgörü süresi, tasarımcıdan veya onun izniyle hareket eden kişilerden kaynaklanan bazı açıklamaların yenilik ve ayırt edici nitelik bakımından zarar doğurmamasına imkân verir. Bu koruyucu pencere sınırsız değildir. Başvurunun, kanunda öngörülen 12 aylık dönem içinde kalması gerekir.
Tasarım Hukukunda Yenilik Nedir?
SMK 56. maddesi, tasarım korumasını yenilik ve ayırt edici nitelik ölçütlerine bağlar. Tescilli tasarım açısından değerlendirme tarihi başvuru tarihidir; başvuru esnasında rüçhan talebi bulunuyorsa rüçhan tarihi esas alınır.
SMK m. 56/4 uyarınca, bir tasarımın aynısı başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa o tasarım yeni kabul edilir. Kanun, yalnızca küçük ayrıntılarla ayrılan tasarımları hukuken aynı sayar.
Buradaki yenilik kriteri mutlak yenilik esasına dayanır ve sadece Türkiye sınırlarıyla kısıtlı değildir:
Yurt dışındaki erişilebilir bir internet sayfası veya sosyal medya paylaşımı,
Yabancı bir üretici kataloğu veya dergi yayını,
Uluslararası bir fuar sergisi veya yurt dışı satış kaydı,
yenilik incelemesinde dikkate alınır. Bu nedenle başvuru yapılmadan önce kamuya açık tüm ulusal ve uluslararası mecralar tarihsel olarak incelenmelidir.
Ayırt edici nitelik yenilikten nasıl ayrılır?
Yenilik ile ayırt edici nitelik birbiriyle karıştırılmamalıdır:
Yenilik (SMK m. 56/4): Aynı veya sadece küçük ayrıntılarda ayrışan bir tasarımın daha önce açıklanıp açıklanmadığına odaklanır.
Ayırt Edici Nitelik (SMK m. 56/5): Bilgilenmiş kullanıcının tasarımdan aldığı genel izlenim ile daha önce açıklanan tasarımların bıraktığı genel izlenim arasındaki farka odaklanır.
SMK m. 56/6 uyarınca ayırt edicilik değerlendirilirken tasarımcının seçenek serbestisi (tasarım özgürlüğü) dikkate alınır. Teknik zorunlulukların yoğun olduğu bir ürün grubunda (örneğin yangın söndürme tüpü) tasarımcının biçim tercihleri daralacağı için küçük görsel ayrımlar ayırt edicilik için yeterli görülebilir. Seçenek serbestisinin çok geniş olduğu bir ürün grubunda (örneğin kumaş deseni) ise aynı ölçekteki küçük ayrımlar yeterli sayılmayabilir.
TÜRKPATENT Yenilik Araştırmasını Nasıl Yapar?
TÜRKPATENT Tasarımlar Dairesi Başkanlığı, bir tasarım başvurusunun yeni olup olmadığını incelemek amacıyla resen araştırmasını TÜRKPATENT Tasarım İnceleme Kılavuzu (s. 73-75) standartlarına göre yürütür:
Arama Yapılan Kaynaklar: TÜRKPATENT, EUIPO (Avrupa Birliği Fikri Mülkiyet Ofisi) ve WIPO tescil veri tabanlarının yanı sıra Google/Yandex arama motorları, e-ticaret siteleri, sosyal medya mecraları (Instagram, Pinterest, YouTube) ve web sayfalarının geçmiş sürümlerini saklayan Wayback Machine (Web Archive) dijital kayıtları taranır.
Araştırma Yöntemleri: İnceleme sürecinde hem ürün adı ve eş anlamlı terimler üzerinden anahtar kelime araması yapılır hem de başvuru görseli doğrudan EUIPO Designview veya Google Görseller gibi sistemlere yüklenerek dijital imaj araştırması gerçekleştirilir.
Tarih Tespiti: Kamuya sunma tarihinin doğrulanmasında, paylaşımların altındaki zaman etiketleri (timestamps), dijital broşür tarihleri ve arama motorlarındaki tarih filtrelemeleri esas alınır.
Tasarımın Yeni Olması Ne Anlama Gelir?
Bir tasarımın yeni sayılması için sadece tasarım sahibinin daha önce tescil başvurusu yapmamış olması yeterli değildir. Esas mesele, aynı görünümün başvuru veya rüçhan tarihinden önce kamunun erişimine açılıp açılmadığıdır.
Açık Erişimli Yayınlar: Ürün henüz piyasada satılmıyor olsa bile herkese açık bir web sitesinde veya sosyal medyada görselinin yer alması kamuya açıklama sayılır.
Fiziki Teşhir ve Satış: Fuar standında sergileme, basılı katalog dağıtımı veya ticari dolaşıma çıkarma yenilik incelemesinde engel oluşturabilir.
Gizlilik İstisnası: Sır saklama yükümlülüğü altındaki kapalı görüşmeler (örneğin imzalanan bir gizlilik sözleşmesi/NDA kapsamında yapılan paylaşımlar), SMK m. 57/1 uyarınca kamuya açıklama sayılmaz.
Tasarımın Kamuya Sunulması Nedir?
SMK m. 57/1, kamuya açıklama sayılabilecek davranışları geniş biçimde düzenler. Sergileme, satış yoluyla piyasaya çıkarma, fiilî yararlanma, tarif, yayın ve tanıtım bu faaliyetler arasındadır.
Kamuya açıklama oluşması için fiilen satış yapılması şart değildir; tasarımın erişilebilir bir mecrada görünür hâle gelmesi yeterlidir. Ürünün sosyal medya hesabında paylaşılması, e-ticaret platformunda listelenmesi veya fuarda sergilenmesi bu kapsamda ele alınır.
Üretici veya yatırımcıyla yapılan görüşmelerde gizlilik sözleşmesinin (NDA) varlığı son derece kritiktir. Ancak yalnızca sözleşme başlığına değil, bilgiyi alan kişinin erişim biçimine ve gizlilik yükümlülüğünün gerçek niteliğine bakılır.
12 Aylık Hoşgörü Süresi Nedir?
12 aylık hoşgörü süresi, tasarım sahibinin kendi açıklaması yüzünden yenilik ölçütünü kaybetmesini önleyen kanuni bir istisnadır. SMK m. 57/2, başvuru veya rüçhan tarihinden önceki 12 ay içinde gerçekleşen bazı açıklamaların yenilik ve ayırt edici nitelik üzerinde zarar doğurmayacağını hükme bağlar.
Bu istisna üç ana durumda gündeme gelir:
Açıklamanın bizzat tasarımcı tarafından yapılmış olması,
Açıklamanın tasarımcının haklarını devralan kişi (halefi) tarafından yapılmış olması,
Açıklamanın tasarımcı veya hak devralan kişinin izniyle üçüncü bir kişi (distribütör, üretici, ajans vb.) tarafından yapılmış olması.
Ayrıca tasarımcı veya hak devralan kişiyle kurulan ilişkinin kötüye kullanılması sonucu ortaya çıkan yetkisiz açıklamalar da bu koruyucu pencere içinde değerlendirilir.
TÜRKPATENT Tasarım İnceleme Kılavuzu Uyarısı (s. 13-14): "Aynı başvuru sahibi tarafından on iki aylık hoşgörü süresi içerisinde olsa dahi, farklı günlerde birbirine benzer tasarım başvuruları yapılmamalıdır. Önceki benzer tasarım başvurularının Bültende yayımlanması durumunda sonraki tasarım başvuruları 'yenilik' kriteri açısından değerlendirilerek ret edilecektir."
Hoşgörü Süresi Ne Zaman Başlar?
Süre hesabında, tasarımcıdan veya onun izninden kaynaklanan ilk kamuya açıklama tarihi esas alınır. Başvuru veya rüçhan tarihinden geriye doğru 12 aylık dönem kontrol edilir. İlk açıklama bu 12 aylık pencerenin dışında kalıyorsa yenilik kaybı gündeme gelir.
Aynı tasarımın sonradan tekrar paylaşılması ilk açıklamanın tarihini ortadan kaldırmaz. İlk satış faturası, ilk fuar katılımı, ilk sosyal medya paylaşımı veya ilk katalog basımı tarihsel sıra içinde incelenmelidir.
Tarih konusunda ispat sorunu yaşanmaması için şu belgeler saklanmalıdır:
Satış faturaları ve irsaliyeler,
Fuar katılım sözleşmeleri ve stant görselleri,
Tarih damgalı katalog ve broşürler,
E-posta yazışmaları ve yetkilendirme belgeleri.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 05/11/2024 tarihli (E. 2023/6671, K. 2024/7699) sayılı kararında da tasarım sahibinin izniyle üçüncü kişi üzerinden gerçekleşen açıklamaların somut delillerle kanıtlanması hâlinde 12 aylık hoşgörü süresi (SMK m. 57/2) kapsamında değerlendirileceği kabul edilmiştir.
Tasarım Sahibi Ürünü Önceden Paylaşabilir Mi?
Evet. Türk tasarım hukukunda tasarım sahibi ürünü başvurudan önce paylaşabilir. Fakat bu tercih, başvuru tarihini ertelemenin risksiz bulunduğu anlamına gelmez.
Tasarımcı kendi görsellerini yayımlamışsa ve başvuru 12 aylık dönem içinde yapılmışsa SMK m.57/2 gündeme gelebilir. Aynı kural, tasarımcının onayıyla distribütör, üretici, satıcı veya başka bir üçüncü kişi tarafından yapılan açıklamalar bakımından da uygulanabilir.
Yine de tescil başvurusunun kamuya açıklamadan önce yapılması çoğu dosyada daha güvenli bir takvim yaratır. Böylece açıklamanın kaynağı, tarihi ve izin ilişkisi üzerine çıkabilecek ispat tartışmaları azalır. Yurt dışı koruma planı bulunan tasarımlarda ülkelere göre hoşgörü kuralları değişebildiği için başvuru zamanlaması ayrı biçimde ele alınmalıdır.
Fuarda Sergilenen Tasarım Tescil Edilebilir Mi?
Fuarda sergilenen tasarım, şartları karşılıyorsa daha sonra tescil başvurusuna konu edilebilir. Fuar sergisi SMK m.57/1 bakımından kamuya açıklama niteliği taşıyabilir. Açıklama tasarımcıdan, hak devralan kişiden veya bunların izniyle hareket eden üçüncü kişiden kaynaklanmışsa ve başvuru 12 aylık pencere içinde kalmışsa yenilik yönünden m.57/2 istisnası gündeme gelir.
Fuar tarihi belgelenmelidir. Katılım sözleşmesi, stant fotoğrafları, ürün kataloğu, organizatör kayıtları ve tarih bilgisi taşıyan tanıtım materyalleri sonraki bir uyuşmazlıkta delil niteliği kazanabilir.
Birden çok fuarda sergileme varsa yalnız en son tarih üzerinden hareket edilmemelidir. İlk kamusal sergi tarihi de dosyaya alınmalıdır. 12 aylık pencerenin hesabında en eski açıklama kritik hâle gelebilir.
İnternette Paylaşılan Tasarım Tescil Edilebilir Mi?
İnternette paylaşılan tasarım da şartlara göre tescil edilebilir. Sosyal medya, e-ticaret sayfası, çevrimiçi katalog, dijital basın yayını veya herkese açık portföy sayfası kamuya açıklama niteliği taşıyabilir.
Paylaşım tasarımcı tarafından yapıldıysa ya da tasarımcının izniyle yayımlandıysa 12 aylık istisna uygulanabilir. Buradaki en büyük sorunlardan biri tarihin ve kaynağın ispatıdır. Ekran görüntüsü tek başına her dosyada yeterli ağırlığa erişmeyebilir. URL, yayın tarihi, hesap sahibi, arşiv kaydı, platform verileri ve yazışmalar birlikte daha güçlü bir delil yapısı kurabilir.
İnternetteki paylaşımın sonradan silinmesi, paylaşımın hiç yapılmadığı anlamına gelmez. Üçüncü kişilerce alınan ekran kayıtları, arşiv servisleri, satış sayfaları veya sosyal medya kayıtları daha sonra uyuşmazlıkta gündeme gelebilir.
12 Aylık Süre Geçerse Ne Olur?
Tasarımcının kendi kamuya açıklamasının üzerinden 12 aydan fazla süre geçmişse, SMK m. 57/2 istisnasından yararlanma imkanı ortadan kalkar. Bu durumda söz konusu açıklama, yenilik ve ayırt edici nitelik incelemesinde "önceki teknik/tasarım" olarak değerlendirilir.
12 aylık sürenin aşılması durumunda:
TÜRKPATENT yenilik incelemesinde başvuruyu reddedebilir.
Tescil verilse dahi üçüncü kişiler tarafından hükümsüzlük davası açılabilir.
Tasarım Başvurusu Ne Zaman Yapılmalıdır?
En düşük hukuki risk için tasarım tescil başvurusu, ürün kamuya açıklanmadan önce yapılabilir. Ticari takvim buna izin vermediyse ilk kamusal açıklama tarihi kayıt altına alınmalı ve 12 aylık dönem dolmadan başvuru tamamlanmalıdır.
Başvuru öncesinde şu başlıkların kontrolü yararlı olur:
Tasarımın ilk kez hangi tarihte kamunun erişimine açıldığı
Açıklamayı kimin yaptığı
Açıklamanın tasarımcının iznine dayanıp dayanmadığı
Daha eski üçüncü kişi tasarımlarının bulunup bulunmadığı
Rüçhan talebi planlanıp planlanmadığı
Yurt dışı başvuru hedeflerinin bulunup bulunmadığı
Görsellerin başvurudaki tasarımı yeterince net yansıtıp yansıtmadığı
TÜRKPATENT, tasarım tescil başvurularını EPATS üzerinden çevrimiçi biçimde kabul eder. Kurumun bilgilendirme sayfasına göre tescilli tasarım koruması beş yıllık dönemle başlar ve beşer yıllık yenilemelerle 25 yıla kadar uzayabilir. İlk kez Türkiye’de kamuya açıklanan tescilsiz tasarımlar için üç yıllık koruma da öngörülür.
Başvuru öncesi delil dosyası neden hazırlanmalıdır?
12 aylık hoşgörü süresine dayanılan dosyalarda açıklamanın tasarımcıdan kaynaklandığını veya onun izniyle gerçekleştiğini kanıtlamak başvuru sahibinin sorumluluğundadır. Satış faturaları, e-posta yazışmaları, fuar belgeleri ve fotoğraf meta verilerinden oluşan bir delil dosyası, olası itiraz ve uyuşmazlıklarda en güçlü hukuki dayanağı oluşturur.
Yurt dışı başvurularda 12 aylık süre aynı mıdır?
Hayır. Türkiye’deki 12 aylık istisnanın başka ülkelerde aynı şartlarla geçerli bulunduğu varsayılmamalıdır. Ülkelerin tasarım mevzuatı, açıklama istisnaları ve rüçhan kuralları değişebilir. Türkiye’de yeniliği koruyan bir açıklama, başka bir ülkede aynı sonucu doğurmayabilir.
Yurt dışında tescil hedefi varsa kamuya açıklamadan önce ülke bazlı başvuru takvimi hazırlanması daha güvenli olur. Paris Sözleşmesi çerçevesindeki rüçhan imkânları ile ülkesel hoşgörü kuralları birbirinden ayrı hukuki mekanizmalardır.
SMK Madde 56 ve 57 Açısından Kısa Hukuki Çerçeve
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.56, tasarımın yeni ve ayırt edici nitelik taşımasını koruma şartı olarak düzenler. Aynı tasarımın başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde açıklanması yenilik bakımından engel doğurabilir. Küçük ayrıntı ayrımları tasarımların ayrı sayılması için tek başına yeterli görülmez.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.57, kamuya açıklamanın hangi yollarla gerçekleşebileceğini ve 12 aylık istisnayı düzenler. Tasarımcı, hak devralan kişi, bunların izniyle hareket eden üçüncü kişi veya ilişkinin kötüye kullanılması yoluyla yapılan açıklamalar, başvuru ya da rüçhan tarihinden önceki 12 aylık dönem içindeyse yenilik ve ayırt edici nitelik üzerinde zarar doğurmayabilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2024/7699 sayılı kararı, tasarım sahibinin izniyle üçüncü kişi tarafından yapılan açıklamanın somut delillerle kanıtlanması hâlinde m.57/2 çerçevesinde ele alınabileceğini teyit eder.
Somut bir tasarımın daha önce fuarda, internette veya satış kanallarında açıklanmış bulunması hâlinde tarih ve deliller dosya bazında incelenmelidir. Hukuki görüş talep edilecekse detaylı bilgi üzerinden iletişim kurulabilir.