Patent ve faydalı model arasındaki farklar, teknik bir buluş için seçilecek sınai mülkiyet korumasının niteliğini, maliyetini ve hukuki kapsama alanını doğrudan belirler. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) kapsamında düzenlenen bu iki sınai mülkiyet hakkı; koruma süreleri, tescil kriterleri ve konu kapsamları bakımından birbirinden ayrılır.
Kısaca Patent ve Faydalı Model Karşılaştırması:
Koruma Süreleri: Patent koruması başvuru tarihinden itibaren 20 yıl, faydalı model koruması ise 10 yıl sürer. Her iki süre de kanunen uzatılamaz.
Tescil Kriterleri: Patent tescili için yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartları aranır. Faydalı modelde ise yalnızca yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik esas alınır; buluş basamağı şartı aranmaz.
İnceleme Aşamaları: Patent sürecinde araştırma raporuna ek olarak inceleme raporu düzenlenir. Faydalı modelde ise yalnızca araştırma raporu hazırlanır, inceleme raporu aşaması bulunmaz.
Konu Kapsamı: Usuller, usul sonucu elde edilen ürünler, kimyasal/biyolojik maddeler, eczacılık ürünleri ve biyoteknolojik buluşlar faydalı model ile korunamaz; bu çözümler için yalnızca patent yoluna başvurulabilir.
Patent Nedir?
Patent, teknolojinin her alanındaki teknik bir buluş üzerinde sahibine belirli süreyle tekel niteliğinde hak tanıyan sınai mülkiyet hakkıdır. Hak sahibi; patent istemleri dahilinde kalan ürünün izinsiz üretilmesi, satılması, ithal edilmesi veya ticari amaçla elde tutulmasına karşı yasal yollara başvurabilir. Koruma sınırları esas olarak patent istemleri ile çizilir; tarifname ve çizimler ise bu istemlerin yorumlanmasında kullanılır.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 82/1 ve m. 83 uyarınca bir buluşun patentle korunabilmesi için üç temel kriteri karşılaması gerekir:
Yenilik: Buluşun başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumun erişebileceği şekilde yazılı, sözlü veya görsel olarak açıklanmamış (tekniğin bilnen durumuna dahil olmaması) olmasıdır.
Buş Basamağı: Buluşun, ilgili olduğu teknik alandaki bir uzman için tekniğin bilinen durumundan aşikar bir şekilde çıkarılamayacak nitelikte olmasıdır.
Sanayiye Uygulanabilirlik: Buluşun tıp dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikte bulunmasıdır.
Somut bir teknik çözümün bu kriterleri taşıyıp taşımadığını değerlendirmek ve bir ürünün patentlenebilir olduğunu anlamak için başvuru öncesinde kapsamlı bir teknik araştırma yapılması hak kaybı riskini önler. SMK m. 84 çerçevesindeki istisnai durumlar (hoşgörü süresi vb.) ise somut olaya göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Patent başvurusunda yenilik ne anlama gelir?
Yenilik incelemesi, başvuru tarihinden önce toplumun erişebildiği teknik bilgilerin araştırılmasına dayanır. Yazılı yayın, sözlü tanıtım, fuar, satış, internet yayını veya başka bir erişim biçimi tekniğin bilinen durumuna katılabilir. Bu sebeple başvuru öncesi yapılan kamuya açık tanıtımlar hak kaybı riski doğurabilir. Somut olayda SMK m. 84 çerçevesindeki istisnai hâller ayrı bir incelemeye konu edilebilir.
Faydalı Model Nedir?
Faydalı model, dünya çapında yeni ve sanayiye uygulanabilir nitelikteki bazı teknik buluşlara tanınan sınai mülkiyet hakkıdır. 6769 sayılı Kanun m. 142/1, faydalı model için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik ölçütlerini esas alır. Patentten ayrılan en belirgin yön, buluş basamağı şartının aranmamasıdır.
Faydalı model başvurusunda araştırma raporu vardır. Buna karşılık patentteki gibi inceleme raporu aşaması yoktur. TÜRKPATENT kılavuzundaki karşılaştırma tablosu da patentte araştırma ve inceleme raporunu, faydalı modelde ise araştırma raporunu ayrı biçimde sıralar.
Faydalı model, her küçük değişiklik için kendiliğinden hak doğuran bir yol değildir. Yenilik şartı yine aranır. Kanun m. 142/2 uyarınca yenilik incelemesinde buluş konusuna katkı vermeyen teknik nitelikler hesaba katılmaz. Dolayısıyla yalnızca biçimsel veya teknik katkı taşımayan eklemeler üzerinden koruma beklenmesi hukuki risk yaratır.
Patent ve Faydalı Modelin Ortak Yönleri
Patent ve faydalı model, buluşlara ilişkin iki ayrı sınai mülkiyet hakkıdır. Her ikisinde de yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik aranır. Başvuru dosyasında tarifname, istemler ve teknik anlatımın sınırları hak sınırları açısından ciddi ağırlık taşır. Araştırma raporu iki başvuru türünde de yer alır.
Her iki hak da ülkeseldir. Türkiye’de TÜRKPATENT nezdinde yürütülen başvuru, Türkiye bakımından hukuki sonuç doğurur. Yurt dışı koruma hedefi varsa ülke, bölgesel patent sistemi veya uluslararası başvuru seçenekleri ayrı biçimde planlanır.
6769 sayılı Kanun m. 145/1, faydalı modele dair ayrı hüküm bulunmayan ve faydalı modelin niteliğiyle çelişmeyen hâllerde patent hükümlerinin faydalı modele de uygulanacağını düzenler. Aynı maddenin ikinci fıkrası, aynı kişi veya halefi adına aynı buluş ve aynı koruma alanı için bağımsız biçimde birden fazla patent veya faydalı model ya da ikisinin birlikte verilmesini engeller.
Patent ve Faydalı Model Arasındaki Başlıca Farklar
İki koruma türü arasındaki ayrım yalnızca süreyle sınırlı değildir. Patentte buluş basamağı incelemesi bulunur. Faydalı modelde bu şart aranmaz. Patent için araştırma raporunun ardından inceleme raporu düzenlenir. Faydalı modelde araştırma raporu vardır, fakat patentteki inceleme raporu aşaması yer almaz.
Konu bakımından da ayrım vardır. Faydalı model, kanunun dışarıda bıraktığı kimyasal ve biyolojik maddeler, eczacılıkla bağlantılı maddeler, biyoteknolojik buluşlar, usuller ve usul sonucu elde edilen ürünler için seçilemez. Patent tarafında ise bu başlıkların tamamı kendiliğinden dışarıda sayılmaz; her buluş kendi patentlenebilirlik şartları çerçevesinde ele alınır.
Koruma süresi de ayrıdır. Patentte 20 yıllık, faydalı modelde 10 yıllık azami süre vardır. Süre başvuru tarihinden başlar ve uzatılamaz.
Patent ve Faydalı Model Koruma Süreleri
Patent koruma süresi 20 yıl, faydalı model koruma süresi 10 yıldır. SMK m. 101/1, her iki süreyi başvuru tarihinden başlatır ve uzatmaya izin vermez. Patent bakımından yıllık ücretlerin süresinde ödenmesi de hakkın devamı açısından kanuni şarttır. Faydalı modele uygulanan hükümler bakımından m. 145 atfı da dikkate alınır.
Sürenin uzunluğu tek başına tercih sebebi sayılmamalıdır. Bir ürünün piyasadaki ticari ömrü, teknik çözümün rakiplerce aşılma ihtimali, başvurunun konu tipi ve buluş basamağının gücü birlikte ele alınır. Koruma türü seçilirken sadece tescil süresi ya da ücret karşılaştırması üzerinden karar verilmesi, sonraki uyuşmazlıklarda hak sınırlarını zayıflatabilir.
Faydalı Model Hangi Buluşlar İçin Uygundur?
Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir ürün niteliğindeki teknik çözümler bakımından tercih edilebilir. Mekanik bir parçadaki teknik değişiklik, cihaz yapısındaki yeni bir düzen, üretilebilir bir ürünün işlevini değiştiren teknik unsur veya mevcut bir ürün mimarisindeki yeni teknik kurgu bu çerçevede gündeme gelebilir.
Burada ürünün yalnızca dış görünüşünde değişiklik bulunması yeterli sayılmaz. Teknik katkı ile estetik tercih birbirinden ayrılır. Dış görünüşe ilişkin koruma ihtiyacı varsa tasarım hukuku da ayrı bir koruma yolu şeklinde gündeme gelebilir. Faydalı model için ise teknik nitelik, yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik aranır.
Ürünün yalnızca dış görünüşünde, renklerinde veya biçiminde yapılan estetik değişiklikler faydalı model korumasına girmez. Dış görünüme ilişkin estetik ve görsel yenilikler için tasarım tescili koruma yolu tercih edilmelidir.
Küçük teknik değişiklikler faydalı model için yeterli midir?
Her küçük teknik değişiklik otomatik biçimde faydalı model hakkına dönüşmez. Başvurudaki çözümün yeni sayılması ve sanayiye uygulanabilmesi gerekir. Önceki teknik dokümanlarda aynı çözüm bulunuyorsa yenilik şartı karşılanmayabilir. Araştırma raporu bu açıdan kritik rol taşır.
Hangi Buluşlar Faydalı Model ile Korunamaz?
SMK m. 142/3, faydalı model dışında kalan konu gruplarını açık biçimde sayar. Buna göre aşağıdaki başlıklar faydalı model korumasına elverişli değildir:
Kimyasal ve biyolojik maddeler
Kimyasal ve biyolojik usuller ile bu usuller sonucu elde edilen ürünler
Eczacılıkla bağlantılı maddeler ve usuller
Biyoteknolojik buluşlar
Usuller ve bu usuller sonucu elde edilen ürünler
Bu sınırlara, SMK m. 82/2 ve m. 82/3 çerçevesindeki patentlenebilirlik dışı konu ve faaliyetler de eklenir. Keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler veya salt bilgisayar programı gibi başlıklar, kanundaki sınırlar çerçevesinde ayrı incelemeye tabi tutulur.
Patent mi Faydalı Model mi Daha Avantajlıdır?
Patent mi faydalı model mi sorusunun tek bir cevabı yoktur. Teknik çözüm güçlü bir buluş basamağı taşıyor, uzun vadeli koruma hedefleniyor ve konu faydalı model sınırlarının dışına çıkıyorsa patent daha uygun bir seçenek hâline gelebilir. Ürün niteliğindeki teknik çözüm yeni ve sanayiye uygulanabilir nitelikteyse, fakat buluş basamağı bakımından patent eşiği tartışmalıysa faydalı model tercih edilebilir.
Patentte inceleme raporu bulunduğu için patentlenebilirlik şartları Kurum nezdinde daha geniş bir teknik incelemeye tabi tutulur. Faydalı modelde inceleme raporu yer almaz. Bu fark, dava riskinin yok sayılabileceği anlamına gelmez. Tescil edilmiş faydalı model, kanuni şartları taşımıyorsa m. 144 çerçevesinde hükümsüzlük davasıyla karşılaşabilir.
Tercih öncesinde buluşun teknik konusu, önceki teknik dokümanlar, istem kurgusu ve ticari hedef birlikte tartılmalıdır. Başvuru türünün yanlış seçimi, hem zaman hem hak alanı bakımından kayba yol açabilir.
Patentten Faydalı Modele Geçiş Mümkün Mü?
Evet. Fakat burada tescil edilmiş patentin sonradan faydalı modele çevrilmesi değil, işlemleri devam eden patent başvurusunun faydalı model başvurusuna dönüştürülmesi söz konusudur.
Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 112’ye göre patent başvurusu sahibi, işlemleri süren başvuru için yönetmelikteki son bildirim cevabına ilişkin üç aylık sürenin bitimine kadar dönüşüm talebi verebilir. Kurumun bildiriminden sonra istenen belgelerin ve araştırma talebinin öngörülen süre içinde tamamlanması gerekir. Daha önce patentten faydalı modele çevrilen başvuru için yeniden dönüşüm talebi işleme alınmaz.
TÜRKPATENT kılavuzu, kabul edilen dönüşüm sonrasında önceki başvurunun başvuru tarihi ile varsa rüçhan hakkının korunduğunu aktarır. Bu yön, başvuru stratejisinde ciddi hukuki değer taşır.
Faydalı Modelden Patente Geçiş Mümkün Mü?
Evet. İşlemleri devam eden faydalı model başvurusu, belirli süre içinde patent başvurusuna dönüştürülebilir. Yönetmelik m. 113 uyarınca talep, araştırma raporunun bildirim tarihinden itibaren üç aylık sürenin bitimine kadar yapılabilir. Kurum bildiriminden sonra istenen belgeler ve araştırma ücreti yönünden yönetmelikteki şartların yerine getirilmesi gerekir. Kabul tarihinden itibaren patent hükümleri uygulanır.
Dönüşüm, patent şartlarının kendiliğinden karşılandığı anlamına gelmez. Patent yoluna geçen başvuru yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik ölçütlerine tabi kalır. Faydalı modelden patente çevrilmiş başvurunun yeniden faydalı modele çevrilmesi de yönetmelik gereği işleme alınmaz.
Başvuru Türü Seçilirken Hangi Hukuki Noktalar Dikkate Alınmalıdır?
Patent ile faydalı model arasında tercih yapılırken önce buluşun konu türü incelenmelidir. Usul, kimyasal madde, eczacılıkla bağlantılı buluş veya biyoteknolojik buluş söz konusuysa faydalı model yolu kanunen kapalıdır. Ürün niteliğindeki teknik çözümlerde ise yenilik araştırması, teknik katkının niteliği ve uzun vadeli ticari plan birlikte tartılabilir.
İstemlerin sınırları da büyük ağırlık taşır. Fazla dar istemler rakip ürünlere karşı yetersiz kalabilir. Fazla geniş istemler ise önceki teknik karşısında yenilik veya patentte buluş basamağı sorunu doğurabilir. Tarifname, istem ve çizimlerin teknik uyumu başvuru tarihinden önce dikkatle hazırlanmalıdır.
Yayın, fuar tanıtımı, satış teklifi, internet paylaşımı veya ürünün piyasaya çıkışı gibi işlemler başvuru öncesi yenilik tartışmasına yol açabilir. Buluşun kamuya açılma tarihi ile başvuru tarihi arasındaki ilişki bu yüzden dosya bazında incelenmelidir.
Daha detaylı bilgi ve somut dosyaya göre hukuki görüş için sınai mülkiyet alanında çalışan uzman bir hukuk bürosuna başvurulabilir. Detaylı bilgi bağlantısı üzerinden iletişim kurulabilir.