Marka lisans sözleşmesi, tescilli bir markanın koruma altında tuttuğu mal veya hizmetler üzerindeki ticari işletme ve iktisadi faydalanma salahiyetinin mülkiyet devri yapılmaksızın üçüncü kişilere bırakılmasını düzenleyen hukuki bir tasarruftur. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) nezdinde güvenceye kavuşturulan bu hukuki müessese, marka sahibine mülkiyet hakkını elinde tutarken ticari kazanç elde etme imkanı tanır. Ticari hayatta sıklıkla başvurulan bu anlaşma türü, markanın itibarından ve pazar payından istifade etmek isteyen müteşebbisler ile markasını büyütmek isteyen hak sahipleri arasında kuvvetli bir bağ kurar. Marka hakkının tanıdığı inhisari yetkiler, usulüne uygun akdedilen sözleşmeler vasıtasıyla üçüncü kişilerin istifadesine açılır.
Marka Lisansı Nedir?
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu 24. maddesi doğrultusunda marka lisansı, tescilli bir markanın tescil edildiği mal veya hizmetlerin tamamı yahut bir kısmı için üçüncü kişilere işletme salahiyetinin devredilmesini konu edinen gayri maddi malvarlığı tasarrufudur. Marka sahibi, markanın mülkiyetini kendi uhdesinde tutmayı sürdürür. Buna karşılık lisans alan şahıs veya şirket, sözleşmede kararlaştırılan şartlar dairesinde markayı ticari faaliyetlerinde işletme salahiyetine kavuşur.
Sözleşmenin hukuki mahiyeti, sürekli borç ilişkisi doğuran çift taraflı bir tasarruf işlemi niteliğindedir. Lisans veren, markanın sözleşme vadesi boyunca ayıpsız şekilde işletilmesine katlanma ve markayı hukuki saldırılara karşı koruma borcu altına girer. Lisans alan ise kararlaştırılan telif veya lisans bedelini ödeme, markanın itibarını zedelemeyecek üretim ve hizmet standartlarına riayet etme mükellefiyeti yüklenir. Bu yönüyle tarafların karşılıklı hak ve borçları sözleşme metninde dengeli biçimde kurulmalıdır.
Marka Lisans Sözleşmesinin Tarafları Kimlerdir?
Marka lisans sözleşmesinde iki taraf yer alır: lisans veren ve lisans alan.
Lisans veren taraf
Marka üzerinde tescilden doğan mülkiyet hakkını elinde bulunduran gerçek veya tüzel kişidir. Markanın birden fazla hak sahibine ait bulunması halinde, Türk Medeni Kanunu paylı mülkiyet veya elbirliği mülkiyeti hükümleri tatbik edilir. Paylı mülkiyette, taraflar aksini kararlaştırmamışsa lisans verilmesi bütün paydaşların oy birliğini icap ettirir.
Lisans alan taraf
Markayı ticari ürünlerinde, ambalajlarında yahut hizmet sunumunda işletmek üzere salahiyet kazanan gerçek veya tüzel kişidir. Lisans alan, bağımsız bir tacir, anonim şirket, limited şirket, kooperatif veya şahıs işletmesi sıfatı taşıyabilir.
Tarafların sözleşme ehliyetine haiz bulunması, ayırt etme gücünün mevcudiyeti ve vekalet yoluyla temsil durumunda usulüne uygun yetki belgesinin tanzim edilmiş bulunması şarttır. Tüzel kişi tarafların imza sirkülerinde lisans sözleşmesi akdetme yetkisine yer verilmiş olması akdin sıhhati bakımından elzemdir.
Hangi Markalar Lisans Sözleşmesine Konu Yapılabilir?
Lisans sözleşmesine konu teşkil edecek markanın mutlaka tescilli bulunması yahut tescil başvurusunun yapılmış bulunması aranır. SMK 24. maddesi, tescilli markaların lisansa konu edilebileceğini hükme bağlar. Kanunun 148. maddesi uyarınca henüz tescil edilmemiş ancak TÜRKPATENT nezdinde başvurusu devam eden marka müracaatları üzerinde de lisans tesisi mümkündür.
Tescil başvurusu aşamasındaki markalar için kurulan lisans ilişkilerinde, başvurunun nihai olarak reddedilme riski mevcuttur. Başvurunun tescil ile neticelenmemesi durumunda, sözleşmenin konusuz kalması gündeme gelir. Sözleşme metninde tescilin kesinleşmemesi ihtimaline karşılık telafi edici maddelerin düzenlenmesi tavsiye edilir.
Marka Lisansının Kapsamı Nasıl Belirlenir?
Marka lisansında kapsamın tayini, tarafların irade serbestisi çerçevesinde sözleşme maddelerine yansıtılır. SMK 24. maddesi 2. fıkrası uyarınca lisans, markanın tescil edildiği mal veya hizmetlerin tamamı için verilebileceği gibi yalnız belirli sınıflar veya münferit mallar ve hizmetler için de verilebilir.
Kapsam tayin edilirken şu unsurlar dikkate alınır:
Emtia ve hizmet sınıfları: Nice Sınıflandırmasında kayıtlı 45 sınıftan yalnız markanın tescil edildiği sınıflar sözleşmeye konu edilebilir. Lisans veren, bir içecek sınıfındaki markasını devrederken, tekstil sınıfındaki işletme hakkını kendisinde saklı tutabilir.
Coğrafi alan: Lisans, Türkiye sınırlarının tamamını kapsayacak tarzda kararlaştırılabileceği gibi belirli bir coğrafi bölge, il veya belirlenen satış noktaları ile sınırlandırılabilir.
Üretim ve dağıtım adetleri: Taraflar, yıllık azami üretim miktarı, satış kanalları, e-ticaret platformlarında satış yetkisi veya doğrudan fiziki mağaza işletmeciliği gibi operasyonel sınırlamalar koyabilir.
Kalite standartları: Lisans veren, markanın ayırt edici niteliğini korumak maksadıyla üretimde tatbik edilecek ham maddeleri, hijyen kurallarını ve teknik kriterleri denetleme salahiyetini sözleşmede güvenceye alır.
Sözleşme kapsamının sarih ve tereddüde mahal bırakmayacak tarzda kaleme alınması muhtemel ihtilafları önler.
Münhasır Lisans ve Münhasır Olmayan Lisans Ayrımı
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu 24. maddesi 3. fıkrası doğrultusunda lisans, münhasır lisans veya münhasır olmayan lisans şeklinde kararlaştırılabilir. Sözleşmede aksine bir kural yer almadığı takdirde, lisansın inhisari olmadığı (münhasır sayılmadığı) kabul edilir.
Münhasır lisans (İnhisari lisans)
Münhasır lisansta lisans veren, markayı belirli bir bölgede veya belirlenen mal ve hizmet sınıflarında yalnızca bir tek kişiye tahsis eder. Lisans veren, sözleşmede hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi dahi mezkur markayı işletemez ve üçüncü bir şahsa yeni bir lisans tanıyamaz. Lisans alan, ilgili pazarda tek işletme salahiyetine kavuşarak mutlak bir tekel konumu elde eder.
Münhasır olmayan lisans (Basit lisans)
Münhasır olmayan lisans türünde marka sahibi, aynı marka ve aynı mal ve hizmet sınıfları için dilediği sayıda üçüncü kişiye lisans verme hakkını elinde tutar. Marka maliki bizzat kendisi de markayı üretmeye ve satmaya devam eder. Birden çok müteşebbisin aynı markayı pazarda eş zamanlı işletmesi söz konusudur.
Tarafların hak ve menfaat dengesini doğru kurabilmesi için lisans türünün sözleşmede açık ifadelerle tayin edilmesi lüzumludur.
Marka Lisans Sözleşmesinin Süresi Nasıl Belirlenir?
Marka lisans sözleşmeleri, belirli süreli veya belirsiz süreli olarak tanzim edilebilir. Süre tayininde en mühim hukuki sınır, markanın tescil koruma müddetidir.
Sınai Mülkiyet Kanunu mucibince marka tescili, başvuru tarihinden itibaren 10 yıl süreyle koruma bahşeder. Her 10 yılda bir yenilenmek suretiyle marka hakkı süresiz olarak uzatılabilir. Marka lisans sözleşmesi akdedilirken markanın kalan tescil süresi mutlaka tetkik edilmelidir. Zira markanın tescil süresi bittiğinde ve yenileme yapılmadığında marka koruması düşer; bu durum lisans sözleşmesinin de kendiliğinden hükümsüz kalmasına yol açar.
Sözleşmede sürenin bitiminde tarafların fesih bildiriminde bulunmaması halinde sözleşmenin kendiliğinden aynı süreyle uzayacağına dair yenileme şartı konulabilir. Sürenin dolmasından evvel tarafların sözleşmeyi hangi hallerde feshedebileceği ise sözleşmedeki fesih hükümleriyle belirlenir.
Marka Lisans Bedeli Nasıl Belirlenir?
Marka lisans bedeli (royalty), lisans alanın markanın getirdiği ticari faydalar ve marka değeri karşılığında marka sahibine ödediği meblağdır.
Uygulamada lisans bedelinin hesaplanmasında muhtelif yöntemler tatbik edilir:
Maktu bedel: Taraflar, satış rakamlarından bağımsız olarak aylık, üç aylık veya yıllık sabit bir ödeme tutarı üzerinde uzlaşabilir.
Nispi bedel: Lisans konusu markayı taşıyan ürünlerin net satış hasılatı üzerinden belirli bir yüzde (royalty fee) ödenmesi kararlaştırılır.
Karma sistem: Asgari bir sabit lisans bedeli belirlenir; ciro üzerinden hesaplanan pay bu tutarı aştığında aradaki fark lisans verene ilave olarak ödenir.
Bedel tayin edilirken enflasyon, döviz kurları, vergi mükellefiyetleri (KDV, stopaj), denetim mekanizmaları ve ödemenin gecikmesi halinde uygulanacak temerrüt faizi açıkça yazılmalıdır.
Hukuki ve ticari riskleri en aza indirmek adına sözleşme tanziminde profesyonel destek almak fayda kazandırır. Daha detaylı bilgi almak için uzman bir hukuk bürosuna danışabilirsiniz.
Marka Lisans Sözleşmesi Yazılı Şekil Şartına Bağlı Mıdır?
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu 148. maddesi 4. fıkrası uyarınca, markaya ilişkin devir, lisans, rehin ve diğer hukuki işlemler yazılı şekil şartına tabidir.
Kanunun emredici kuralı sebebiyle sözlü olarak yapılan marka lisans anlaşmaları hukuken geçersiz sayılır. Yazılı şekil kuralı, bir ispat vasıtası değil, sözleşmenin varlığı ve geçerliliği için kanunun aradığı sıhhat şartıdır.
Sözleşmenin adi yazılı şekilde tanzim edilmesi geçerlilik için yeterlidir. Bununla birlikte tarafların imzalarının noter tarafından tasdik edilmesi veya sözleşmenin doğrudan noterde düzenleme şeklinde yapılması, imza inkarını önleyerek ileride doğacak ihtilaflarda kesin delil teşkil eder.
Marka Lisansının TÜRKPATENT Siciline Kaydı
Tanzim edilen marka lisans sözleşmesinin Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) nezdindeki marka siciline kaydettirilmesi, hakkın üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi bakımından mühim bir adımdır.
SMK 148. maddesi 5. fıkrasına göre sicile tescil edilmeyen lisanslar, iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Dolayısıyla sicil kaydı sözleşmenin taraflar arasındaki geçerliliğini etkileyen kurucu bir unsur olmamakla birlikte, açıklayıcı ve üçüncü kişilere karşı koruyucu (bildirici) mahiyettedir.
Sicil kaydı için izlenen prosedür şu adımlardan teşekkül eder:
Taraflarca imzalanmış ve noter onayından geçmiş lisans sözleşmesi nüshası temin edilir.
TÜRKPATENT sistemine resmi tescil talebi iletilir.
Kurum tarafından belirlenen lisans kayıt harcı yatırılır.
Kurum uzmanları evrakları inceler ve şartlar uygunsa lisansı marka siciline işleyerek Resmi Marka Bülteni vasıtasıyla ilan eder.
Sicil kaydı bulunmayan bir lisans ilişkisinde, marka malikinin markayı üçüncü bir şahsa satması halinde yeni malik, lisans hakkından haberdar olmadığını ileri sürerek lisans alanın işletmesini durdurma tehlikesi doğurabilir.
Alt Lisans Verilmesi Mümkün Müdür?
Sınai Mülkiyet Kanunu 24. maddesi 4. fıkrası doğrultusunda, sözleşmede açık bir yetki tanınmadıkça lisans alan, lisans hakkını başkasına devredemez yahut alt lisans tesis edemez.
Kanun koyucu, marka sahibinin rızasını ön planda tutmuştur. Lisans alanın kendi bayilerine, yetkili satıcılarına veya fason üreticilerine markayı işletebilmesi için ana lisans sözleşmesinde alt lisans yetkisinin sarih olarak yer alması icap eder.
Münhasır lisans sözleşmelerinde dahi kanuni karine yetki vermeme yönündedir. Bu sebeple alt lisans verme niyetinde olan tarafların, sözleşme akdedilirken bu yetkiyi ve alt lisansın sınırlarını metne açıkça derç etmeleri zaruridir.
Marka Lisans Sözleşmesi Nasıl Sona Erer?
Marka lisans ilişkisi, kanunda ve sözleşmede öngörülen muhtelif sebeplerin vuku bulmasıyla nihayete erer. Başlıca sona erme halleri şunlardır:
Sürenin dolması: Belirli süreli sözleşmelerde kararlaştırılan vadenin dolması ve yenileme yapılmaması halinde akit kendiliğinden sona erer.
Marka tescilinin hükümsüzlüğü veya iptali: Markanın mahkemece hükümsüz kılınması, tescil süresinin dolup yenilenmemesi yahut markanın terkin edilmesi halinde sözleşmenin konusu ortadan kalkar.
Haklı nedenle fesih: Taraflardan birinin sözleşme yükümlülüklerini ağır şekilde ihlal etmesi (lisans bedelinin ödenmemesi, marka kalitesinin kasten düşürülmesi, gizlilik kuralının çiğnenmesi) halinde diğer taraf sözleşmeyi tek taraflı feshedebilir.
Olağan fesih: Belirsiz süreli sözleşmelerde dürüstlük kuralına uygun makul bir ihbar süresi tanınarak fesih bildirimi yapılabilir.
İflas veya tasfiye: Taraflardan birinin iflası, konkordato ilan etmesi veya tüzel kişiliğinin ticaret sicilinden silinmesi durumunda sözleşme sona erdirilebilir.
Sözleşme son bulduğunda lisans alan, markayı taşıyan ürünlerin üretimini derhal durdurmak, stoklardaki emtianın tasfiyesini sözleşme hükümlerine göre tamamlamak ve markaya ait tüm ticari materyalleri iade etmekle yükümlüdür.